SEYDA MOLLA HALİL es-SİİRDÎ

Seyda Molla Halil, Bitlis’in Hizan ilçesinin Gulpik köyünde dünyaya gelmiştir. İhtilaflı olmakla birlikte doğumu, miladi 1750’dir.

SOYU

Seyda Molla Halil’in soyu, Diyarbakır-Mardin arasında meşhur bir ziyaretgah olan ve “Zuliyye” tarikatının kurucusu Sultan Şeymus ez-Zulî’ye; oradan da Hz. Ömer’e dayanır. İmam Şa’rani, ‘Tabakatu’l-Kübra’ adlı eserinde Sultan Şeyhmus ez-Zuli’nin sıradışı hallerinden ve Şeyh Abdulkadir-i Geylani’nin Bağdat ehline onu övüşünden geniş bir şekilde bahseder.

EĞİTİMİ:

Molla Halil, doğu medrese geleneğinde yaygın olduğu üzere sadece bir medresede ve bir hocadan değil; çocukluğundan itibaren birçok âlimden istifade etmiş ve değişik medreselerde ders okumuştur. O, daha küçükken temel dini bilgileri babasından aldığı için onun ilk hocasının babası Molla Hüseyin b. Molla Halid olduğu söylenebilir. Daha sonra babası onu kendi hocası Sofi Hüseyin Karasavî’ye teslim etmiş ve oğluna sahip çıkması konusunda ricada bulunmuştur. Molla Halil, Kur’ân-ı Kerîm ve tecvidi Karasavî’den öğrenmiştir. Molla Halil, henüz küçükken babası onu İbrahim Hakkı Hazretlerine götürmüş ve ondan oğlu için dua talep etmiştir. İbrahim Hakkı Hazretleri, onun için ‘‘ Allah (c.c) sana uzun bir ömür, yararlı bir ilim ve salih bir amel nasip etsin’’ şeklinde dua etmiştir. Onun duasının bereketiyle 96 yıl yaşamıştır. Molla Halil, Hizan, Bitlis, Halenze, Vestan’a (Gevaş), Müks’e (Bahçesaray), Hoşap ve Cizre gibi yerlerde okumuştur. Bir süre sonra Molla Halil buradan da ayrılmış ve bugün Kuzey Irak sınırları içerisinde yer alan İmâdiye şehrine gitmiştir. Bu uzun ilim yolculuğunun nihayetinde, Seyda Molla Yahyi Mizurî ile birlikte İmadiye müftüsü olan Molla Mahmud Behdinî’dan icazet almıştır.

Molla Halil’in öne çıkan yönlerinden biri de onun tasavvufî yönüdür. O, bu uzun ilmî serüvenin ardından, çeşitli ilim dallarında kendisini iyice yetiştirdikten sonra, tasavvuf konusunda da kendisini geliştirmiş ve Kadirî Tarikatının bir şeyhi olan Musul’un yakınlarında ikâmet eden Şeyh Ahmet Raşid’e intisap etmiştir. Molla Halil bu zâttan irşat konusunda halifelik almıştır. Nitekim mürşidi Şeyh Ahmet Raşid’in menkibelerini anlatan paha biçilmez eser de yazmıştır.

Molla Halil, Hizan Meydan medresesinde ders okutmuş; ardından Siirt’te Fahriyye medresesinde çok uzun zamanlar çeşitli dersler verip talebe yetiştirmiştir.

TALEBELERİ:

Kendisinden icazet alanların bir bölümünü şöyle sıralayabiliriz: Oğlu Molla Mustafa: Molla Mustafa Cizre’de dönemin Cizre beyi olan Bedirhan Bey’in sarayına kadar yükselmiş ve onun medresesinde hocalık yapmıştır. Oğlu Molla Mahmud. (Zokayd meşayihlerinin dedesidir). Tillo’da Şeyh Hamid ve Şeyh Hasan, Halenze’de Molla Ali ve Molla Mustafa Bedevî, Molla Muhammed el-Hazvini, Molla Ebu Bekir es-Sıhri, Molla Muhammedd b. Molla Arap es-Siirdi, Molla Hamid en-Nivili, Molla Halid es-Salihî, Mollazâde el-Eruhî, Muş müftüsü Ebu Abdullah Molla Hasan Ehvedi Ensari, Seyid Fehim Arvasi. Şeyhu’l-Hazin ve başkaları da uzun zaman kendisinde okumuştur.

ÖZELLİKLERİ:

Molla Halil es-Siirdi, bölgenin en büyük ilim otoriterlerinden kabul edilir. Şark bölgesinin icâzet silsilelerinin büyük çoğu kendisine ulaşır; bu silsilelerinin merkezinde kendisi ve evlatları bulunur. Örnek vermek gerekirse Şeyh Fehim’in Arvas Medresesi, Seydanın karyesi Nurşin Medresesi, Erzurum medreseleri, Van medreseleri, Bitlis medreseleri, Diyarbakır medreseleri, Tillo medreseleri, Siirt Medreseleri, Cizre medreseleri ve diğer ismini zikretmediğimiz birçok medrese… İşte bütün bunların icâzet silsilesi, Molla Halil ve evlatlarında birleşir. Bu, Molla Halil’in, kendi döneminde ilmî anlamda yaşanan fetret dönemine son vererek medreseleri ihyâ ve inşâ ettiğinin apaçık delilleridir. Bu bakımdan allâme Molla Halil, Nizamiyye medreselerinin müceddidi pâyesine fazlasıyla hak etmektedir.

VEFAT TARİHİ VE YERİ

Molla Halil’in vefat tarihi ile ilgili kaynakların çoğu, vefat yılı olarak 1259/1843 yılı üzerinde birleşmektedirler. Siirt’te vefat emiştir. Kabri bugün Siirt’in güneydoğusunda bulunan bir tepede bulunmaktadır.

ESERLERİ:

Molla Halil, tıpkı İmam Gazali gibi ansiklopedik bir müelliftir. Her branşta kırkı aşkın eseri bulunmaktadır. Arap dili ve belâgatı, mantık, âdâb, münazara vb. alet ilimlerinde eser yazdığı gibi, tefsir, tecvid, hadis, fıkıh, kelam ve tasavvuf gibi islamî ilimlerin hemen hemen hepsinde eserler yazmıştır. Medreseye yeni başlayan talebelere ve halka yönelik olarak yazmış olduğu Nehcu’l-Enâm adlı eseri, hem okutulur, hem ezberlenir ve böylece küçük yaştan itibaren ilim talibine Ehl-i Sünnet inancının özü ve esası hafızlara kazınır.

Eserleri şunlardır:

1. Basîretu’l-Kulûb fî Kelâmi Allâmi’l-Ğuyûb (Basılmış)
2. Basîretu’l-Kulûb fî Kelâmi Allâmi’l-Ğuyûb (Basılmamış)
3. Diyâu Basîreti’l-Kalbi’l-Arûf fi’t-Tecvîd ve’r-Resm ve Ferşi’l-Hurûf. (Basılmamış)
4. Şerhu Diyâi Basîreti’l-Kalbi’l-Arûf fi’t-Tecvîd ve’r-Resm ve Ferşi’l-Hurûf. (Basılmamış)
5. Muhtasaru Şerhi Hırzi’l-Emânî li’ş-Şâtıbî limâ fîhi mine’r-Rumûzât ve Mebne’l-Meânî. (Basılmamış)
6. Tefsîru’l-Besmeleti’ş-Şerîfe. (Basılmamış)
7. Mahsûlu’l-Mevâhibi’l-Ehadiyye fi’l-Hasâis ve’ş-Şemâili’l-Ahmediyye. (Basılmış)
8. Te’sîsu Kavâidi’l-Akâid alâ mâ Senaha min Ehli’z-Zâhir ve’l-Bâtın mine’l-Avâid. (Basılmış).
9. Usûlu’l-Fıkh. (Basılmamış).
10. Usûlu’l-Hadîsi’l-Ezher min Muhtasar ve Şerhihi li İbn Hacer. (Basılmamış)
11. Mulahhasu’l-Kavâtı ve’z-Zevâcir fîmâ Tekellemû ale’s-Sağâir ve’l-Kebâir. (Basılmamış)
12. Usûlu Muğni’l-Lebîb el-Hâcc min Cemi Cevâmi et-Tâcc (Basılmamış).
13. Zubdetu mâ fî’l-Fetâva’l-Hadîsiyye fi’l-Ecvibe ve’l-İtinâ bi Nahvi’l-Fedl ve’t-Tefdîl ve Umûr Leyse li Ehad anhe Ğinâ. (Basılmamış)
14. Muhtasaru Şerhi’s-Sudûr bi Şerhi Hâli’l-Mevt ve Ahvâli’l-Kubûr. (Basılmamış).
15. Minhâcu’s-Sunneti’s-Seniyye fî Âdâbi Sulûki’s-Sûfiyye/Zâdu’s-Sâlikîn (Basılmış).
16. Nebzetu’l-Mevâhibi’l-Leduniyye fi’ş-Şetahât ve’l-Vahdeti’z-Zâtiyye. (Basılmamış).
17. Mensûre fî Akîdeti’ş-Şeyh Muhyiddîn İbn Arabî. (Basılmamış).
18. Muhtasaru’l-Minehi’l-Mekkiyye fî Şerhi’l-Kasîdeti’l-Hemziyye. (Basılmamış).
19. Mavuffât Ucâb Yehtâcuhâ Zû Takvâ ve Âdâb/Risâle Sağîra fi’l-Mafuvvât (Basılmamış).
20. Ezhâru’l-Ğusûn min Makûlâti Erbâbi’l-Funûn ve mâ li’t-Tâlib fîhi min Karri’l-Ûyûn. (Basılmamış).
21. el-Kâmûsu’s-Sânî fi’n-Nahv ve’s-Sarf ve’l-Meânî. (Basılmış).
22. Telmîhul-İsâğocî biziyâde Tulevvih/Tefevvih mine’l-Multecî. (Basılmamış).
23. Tavdîhu İstiâre Kâsım es-Semerkandî el-Humâm biziyâde İrâde ve Tebdîli’l-Kelimât/el-İbârât Yektedîha’l-Makâm. (Basılmamış).
24. Manzûma fi’l-Âdâb Tehdî’t-Tâlib ile’t-Tarîki’s-Savâb
25. Manzûmatu’l-Habiyye fî Âdâbi’l-Münâzara. (Basılmamış)
26. er-Risâletu’l-Adudiyyetu’l-Vadiyye/Risâle fi’l-Vad’. (Basılmamış).
27. el-Manzûmatu’z-Zumurridiyye mimmâ mine’l-Mefâtih Mecniyye. (Basılmamış)
28. Manzûma fî Mevlidi Hayri’l-Beriyye. (Basılmamış).
29. Nehcu’l-Enâm li Nefi’l-Enâm (Kürtçe) (Basılmış)
30. Nehcu’l-Enâm li Nefi’l-Enâm (Arapça) (Basılmamış)
31. Menâkibu’ş-Şeyh Ahmed er-Reşidî
32. el-Kâfiyetu’l-Kubrâ fi’n-Nahv. (Basılmış)
33. Manzûmetu’t-Tecvîd bi’l-Lüğati’l-Kürdiyye. (Kürtçe). (Basılmamış)
34. Kitâb fi’t-Talâk İnde’l-Ekrâd. (Basılmamış)
35. Mecmeu’l-Mesâil (Basılmamış).
36. Menâkibu Eimmeti’l-Mezâhibi’l-Erbaa (Basılmamış).
37. Risâle fi’l-Vaz ve’l-İrşâd. (Basılmamış)
38. Risâle fi’n-Nezr (Basılmamış)
39. Risâle fî Vazâif Adâi Cismi’l-İnsân. (Basılmamış)
40. Tabakâtu’r-Ricâl. (Basılmamış).
41. Risâle fi’l-Firaki’s-Selâs ve’s-Sebîn (Basılmamış)
42. Divânu Şir Bi’l-Kurdiyye ve’l-Arabiyye (Basılmış)
43. Risâle fi’l-Ehâdis Kable Hurûcu Îsâ ve’l-Mehdî (Basılmamış)
44. Risâle Şurûti’l-Halve ve Âdâbuhâ (Basılmamış)